Almuíña
Parròchia de Gondulfe (San Lourenzo)
Concello de Taboada
S’ùnicu de sos chimbe chi andat chene artìculu. E su concello cun sa densidade prus arta de su sambenadu in totu Galìtzia: 11,31 pro milli.
Sambenadu galitzianu · documentadu dae su 1505
Dae s’àrabu mùnia, «su chi si disìgiat»,
a s’ortu tancadu de una bidda de Lugo.
Custa non est una pàgina chi ti bendat una pergamena. Est su chi si podet proare subra de su sambenadu Almuiña, cun sa fonte a costàgiu de cada tzifra, e su chi non si podet proare, naradu puru.
Capìtulu I · Sa paràula
Belle totu sos sambenados ant pèrdidu su significadu issoro peri su caminu. Almuiña nono: sighit a èssere una paràula bia de su galitzianu, e est in su ditzionàriu de s’Acadèmia. Chie si narat Almuiña si narat, a sa lìtera, «ortu».
almuíña, s. f.: Horta, xeralmente pequena e cerrada, na que adoita haber árbores froiteiras.
In sardu: «ortu, de sòlitu minore e tancadu, in ue a s’ispissu b’at àrbores de fruta». S’Acadèmia matessi l’impreat in un’esempru chi fiagat de istiu: «Plantou uns pexegueiros na almuíña» —at prantadu unas cantas matas de pèssighe in s’almuíña.
Non est un’ortu cale si siat. Est cussu tancadu, cussu a curtzu de domo, cussu chi tenet muru o cresura e àrbores de fruta a intro. In sa Galìtzia de su minifundu cussu cungiadu fiat sa dispensa de sa famìlia e a s’ispissu s’ùnica cosa de a beru sua in unu mundu de terras dadas a foro.
Su sambenadu non naschet in Galìtzia. Naschet in àrabu.
Non fiat un’ortu de sustentu. In al-Àndalus s’almunia fiat una possessione a oru de sa tzitade chi faghiat duas cosas a su matessi tempus: produiat —àrbores de fruta, bìngia, ortalìtzia, cun su sistema suo de abbadura e cun sa pischina sua— e serbiat de retiru a s’aristocratzia e a sa matessi famìlia reale, chi bessiat dae sa tzitade a pasare, a cassare e a iscrìere versos mentras controllaiat sa regorta.
Dae inoghe su dòpiu sentidu de sa paràula àraba. Mùnia est «su chi si disìgiat» e finas «s’ortu»: su logu ue unu cheret andare. Est difìtzile agatare unu sambenadu cun un’etimologia prus praghèvile de portare.
Inoghe tocat a èssere onestos, ca custa est sa pregunta iscumbeniente. Sa presèntzia andalusina in Galìtzia est istada curtzìssima —belle unas cantas dècadas de su sèculu VIII— e sa toponimia galitziana tenet pagos arabismos. Su prus ispainadu de totus est aldea, «bidda» (dae s’andalusinu aḍ-ḍáyʿa), cun prus de chentu registros; a pustis benint atalaia, albariza e pagu prus. Almuíña est unu de cussos pagos.
Su chi si podet afirmare cun seguresa est dae ue benit sa paràula: su Toponomasticon Hispaniae, progetu universitàriu de toponimia, li dedicat una ischeda a s’ètimu MÙNIA e regollet su galitzianu almuíña a costàgiu de su portoghesu almuinha, de su castellanu e aragonesu almunia e de su catalanu almúnia, totus cun su sentidu de «possessione de campagna».
Su chi non si podet afirmare est chi un’andalusinu apat prantadu sa prima almuiña de Taboada. Su chi paret prus probàbile est unu prèstidu lessicale agrìcolu: sa paràula biàgiat dae sud a nord paris cun sa cosa chi numenat —una manera pretzisa de tancare e de prantare un’ortu— peri su latinu agrìcolu, peri sa limba romànica bighina e peri sos documentos monàsticos. At biagiadu sa tècnica, e cun issa su nùmene.
Carchi borta s’est sugeridu unu parentadu cun muíño («molinu») pro more de sa sìmbilitude fonètica. Non si mantenet: s’atzetzione sustènnida dae sa Real Academia Galega e dae sa lessicografia istòrica est cussa de «ortu», e sa cadena dae mùnia est documentada in totu sa Penìnsula.
Dae su matessi ètimu àrabu sunt bessidos ses sambenados, unu pro cada limba peninsulare. Postas sas tzifras de su tzensu ispagnolu a costàgiu, bessit a campu una cosa chi non contat nemos: sa forma galitziana est sa prus numerosa de totus.
| Sambenadu | Limba o territòriu | Postu INE | Primu sambenadu | Segundu sambenadu |
|---|---|---|---|---|
| ALMUIÑA | Galitzianu | 12.687 | 282 | 268 |
| ALMUNIA | Castellanu e aragonesu | 13.604 | 257 | 348 |
| ARMUÑA | Castellanu (Guadalajara) | 36.636 | 66 | 91 |
| ARMUNIA | Castellanu (León) | 69.955 | 26 | 24 |
| ALMOINA | Catalanu e valentzianu | 74.389 | 24 | 13 |
| ALMOYNA | Catalanu, grafia antiga | 76.928 | 23 | 9 |
INE, frecuèntzias de sambenados, tzensu a su 1 de ghennàrgiu de su 2025. Sa currispondèntzia intre formas e limbas est cussa de s’ischeda de s’ètimu MÙNIA de su Toponomasticon Hispaniae.
Almuiña binchet a Almunia pro 25 portadores. De totu sa dissendèntzia romànica de mùnia, sa chi at aguantadu mègius est sa chi si nch’est andada a bìvere in s’àngulu de al-Àndalus ue proet de prus e prus atesu de totus.
Capìtulu II · Sa terra
Belle totu sas pàginas chi faeddant de custu sambenadu torrant a nàrrere chi b’at bator sitos numenados Almuiña. Nos semus iscarrigados su Nomenclátor de Galicia 2026 intreu —38.762 topònimos ufitziales— e l’amus chircadu nois. Sunt chimbe.
Parròchia de Gondulfe (San Lourenzo)
Concello de Taboada
S’ùnicu de sos chimbe chi andat chene artìculu. E su concello cun sa densidade prus arta de su sambenadu in totu Galìtzia: 11,31 pro milli.
Parròchia de Santo Acisclo do Valadouro (Santo Acisclo)
Concello de Foz
Intrada noa: non bi fiat in su Nomenclátor de su 2003 e b’est in cussu de su 2026. In A Mariña, a duos passos dae Galdo, ue duos Almuiña chertant in su 1722 e in su 1776.
Parròchia de Arbo (Santa María)
Concello de Arbo
A oru de su Miño, in O Condado, terra de bìngia e de lampreda. 8 portadores oe, 2,99 pro milli.
Parròchia de Valeixe (Santa Cristina)
Concello de A Cañiza
In su coro de A Paradanta. 8 portadores, 1,57 pro milli.
Parròchia de Salcedo (San Martiño)
Concello de Pontevedra
In su rurale de su matessi concello de Pontevedra, oe belle tzitade.
Chirca chene contu de sos atzentos subra de sas noe colunnas de su Nomenclátor de Galicia 2026 (Xunta de Galicia, aprovadu su 30 de martzu de su 2026), iscarrigadu dae su portale de datos abertos. Chimbe currispondèntzias pretzisas, non una de prus.
Bator de sos chimbe sunt A Almuíña, cun artìculu, comente si numenat unu logu chi ancora si regordat chi fiat una cosa: s’ortu. Cussu de Gondulfe, in Taboada, est Almuíña e bastat. At pèrdidu s’artìculu, chi est su chi càpitat a unu nùmene comunu cando est dae tantu tempus nùmene pròpiu. E resurtat chi Taboada est, e de meda, su concello ue su sambenadu pesat de prus in totu Galìtzia.
In su ficheri, sas colunnas de su Nomenclátor de su 2003 sunt bòidas pro A Almuíña de Santo Acisclo do Valadouro: su logu apparit petzi in sa revisione de su 2026. Est a nàrrere, b’at unu logu numenadu Almuíña chi est intradu in sa nomenclatura ufitziale de Galìtzia custu matessi annu. Su sambenadu prus betzu de su mundu chi istrenat topònimu.
Ponende paris sos topònimos cun sa distributzione de su sambenadu e cun sos documentos de archìviu, su mapa lassat de èssere una màcia e benit a èssere bator comarcas pretzisas:
Belle totu sos sitos de aràldica dant pro seguru chi sa casta benit dae una Torre da Almuíña in Santa Cristina de Valeixe (A Cañiza). Bi semus andados a lu controllare. Cussa turre non b’est in su catàlogu de Patrimonio Galego, chi in cussa parròchia regollet bator benes e nemmancu unu est una turre; non b’est in sa lista de pazos de su matessi Concello da Cañiza; e non b’est in s’istoriografia locale de su Condado de Salvaterra.
Sa cadena de sa tzita acabbat semper in su matessi logu: sos García Carraffa e su barone de Cobos de Belchite, dae inie a sos sitos cummertziales, e dae inie a totue. E cussas matessi fontes si cuntradighent s’una cun s’àtera: un’àtera versione ponet sa domo de orìgine in Crecente e la dat pro arruinada dae sos Sotomayor. Su matessi càpitat cun unu presuntu pazo de sa casta in Landrove: non apparit in perunu catàlogu.
E b’at unu casu ue cumbenit a èssere craros e tundos. Sa Casa Grande de Almuíña de Arbo non est su pazo de sos Almuiña. Est una domo in su logu de A Almuíña, e totu sos meres documentados portant un’àteru sambenadu: Estévez de Puga e Méndez dae su 1665, a pustis Vieytez, Rivera e Giráldez. Sos iscudos chi cunservat leghent armas de Durán, Puga, Correa, Feixoo e Ribeiro. Nemmancu una est de Almuiña. Chi una domo siat in A Almuíña non narat nudda de chie l’at tenta, ca almuíña est una paràula comuna: cheret nàrrere ortu.
Curiosamente, su fogu chi si mantenet est cussu chi non tzitaiat nemos. Landrove, in Viveiro, apparit documentadu tres bortas in tres archìvios diferentes: duos istudiantes in Alcalá (1792 e 1803), sa litzèntzia de imbarcu a Cuba de su 1829 e unu chertu de su 1832. Non b’at turre, ma b’at famìlia.
313 concellos cun sa geometria reale issoro. In oro, sos chimbe chi tenent unu logu numenadu Almuiña; s’intensidade de su colore mesurat cantos Almuiña b’at pro cada milli bighinos segundu s’Instituto Galego de Estatística.
Carrighende su mapa…
Toca unu concello pro ndi bìdere su datu
Geometria: lìmites municipales ufitziales (georef-spain-municipio). Datos de su sambenadu: IGE, distributzione municipale a su 1 de ghennàrgiu de su 2023, petzi concellos cun prus de 5 portadores.
Capìtulu III · S’arrastu
S’Arquivo do Reino de Galicia allogat prus de binti chertos cun un’Almuiña a intro, dae su 1505 a su 1786: foros, pagamentos de maravedís, eredidades, unu preìderu, unu litzentziadu, duas fèminas chi agint pro deretu issoro. Non sunt impresas mannas. Sunt pretzisamente su chi faghiat sa gente: chertare pro su sou in dae in antis de un’iscribanu. E pro custu ischimus chi bi fiant.
Pro meda tempus s’est dadu su 1603 comente prima orma de su sambenadu. Est beru a mesu, e sa mesidade chi mancat càmbiat su sèculu de partèntzia. Chirchende in su catàlogu de s’archìviu cun sa grafia moderna, Almuíña, prima de su 1603 non apparit nudda de nudda. Zero registros. Ma su sambenadu b’est prima: est iscritu Almoiña, Almoíña, Almoina.
Torrada a fàghere sa chirca cun sas grafias betzas, s’arrastu si nch’andat finas a su 1505 e bessint documentos chi non fiant in peruna lista: su foro de A Franqueira a María de Almoiña, unu chertu intre tres Almoíña in su 1558, sa bìngia de Juan da Almoina in su 1577, su crèrigu de su 1587, su bighinu de Banga de su 1596.
E b’at unu chi ligat totu. In su 1630, Pedro de Almoíña chertat «subra de sa possessione de una eredade in su logu de Almuíña, in sa giurisditzione de Taboada». S’acàpiu intre sa grafia antiga e su topònimu non lu faghet custa pàgina: lu faghet su matessi catàlogu de s’archìviu, chi indìtzat cussu chertu suta de su descritore geogràficu Almuiña (lugar, San Lourenzo de Gondulfe, Taboada, Lugo).
Letzione de mètodu, e balet pro cale si siat sambenadu: si chircas su sambenadu tuo comente s’iscriet oe, ndi agatas sa mesidade. Prima chi s’ortografia si firmaret, cada iscribanu iscriiat su chi intendiat.
Su 1 de maju, su monastèriu de Santa María da Franqueira dat a foro a María de Almoiña e a su maridu suo —sa pergamena est isbiadida pròpiu inie e su catàlogu la leghet cun duda: «Estevo? de Parga?»— su casal da Rotea, in Santa María de Casteláns e Santa Mariña de Covelo, pro duas fanegas de granu a s’annu. Abbàida su particulare: chie portat su sambenadu est issa.
Arquivo do Reino de Galicia · PLAN-4805Domingo de Almoíña, bighinu de sa terra de San Martiño, contra a Pedro de Almoíña, pro sos benes chi sunt restados de Álvaro Lorenzo de Almoíña. Tres portadores de su sambenadu in unu matessi chertu, mesu sèculu in antis de su primu «Almuíña».
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 20600-19Juan da Almoina contra a Melchor Fernández, subra de su frutu de una bìngia. Unu de sos duos documentos chi sunt bessidos chirchende cun sa grafia betza e chi non fiant in peruna lista anteriore.
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 1147-68Vicente de Almoíña, crèrigu, contra a su giùighe apostòlicu Domingo Ramos, in amparu de sa possessione de su benefìtziu de San Cosme de Gondel. Fortza eclesiàstica: su crèrigu pedit a s’Audiencia, su tribunale reale, de firmare su giùighe de sa Cresia.
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 26813-5Sebastián de Almoina, bighinu de Santa Baia de Banga. S’àteru agatu de sa chirca cun sa grafia antiga — e in Banga, pròpiu ue sa genealogia poniat sa naschidura documentada de su 1720.
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 45520-3Alonso de Almuíña cun María de Prado, bìdua, subra de unu pagamentu de maravedís. Pro annos si est tentu comente su documentu prus antigu de su sambenadu. Su chi est de a beru est su prus antigu cun sa grafia moderna: in s’archìviu, in antis de custa data, non b’at mancu unu «Almuíña».
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 26115-69Pedro de Almoíña, tutore de sos fìgios de Alonso de Almoíña, contra a Inés de Fontao, «subra de sa possessione de una eredade in su logu de Almuíña, in sa giurisditzione de Taboada». Non lu naramus nois: s’archìviu l’indìtzat suta de su descritore Almuiña (lugar, San Lourenzo de Gondulfe, Taboada, Lugo). Sambenadu e topònimu, ligados dae su catàlogu.
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 21708-7Domingo de Almoíña e frades contra a Juan González Herrero, subra de benes in sa giurisditzione de Vigo.
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 24393-130Juan Andrés e Juan de Almuíña chertant pro sos benes de María Fornelos, mugere de Lorenzo de Castro.
Arquivo do Reino de GaliciaPedro Almuíña e cunsortes, cun Felipe Rivera, in un’esecutzione pro maravedís.
Arquivo do Reino de GaliciaAntonio Almuíña, litzentziadu, in dae in antis de sa giustìtzia de Porriño pro su cumprimentu de su testamentu de Domingo de Abeledo. Su primu Almuiña cun istùdios chi apparit iscritu.
Arquivo do Reino de GaliciaAntonio Almuiña Rivero, preìderu, chertat contra a su Provisor de Santiago amparende·si in su foro eclesiàsticu, sa giurisditzione pròpia de su clèriu.
Arquivo do Reino de GaliciaAndrés de Almuíña cun Victorio Rodríguez de Villarmeá, subra de su pagamentu de sa rèndita.
Arquivo do Reino de GaliciaSa naschidura documentada prus antiga agatada dae sa chirca genealògica: una persone de su sambenadu nàschida in Banga, O Carballiño (Ourense).
Sos bighinos de Negradas contra a Pedro de Almuiña e Salvador Morales, pro sa residencia —su controllu de sos contos de chie lassat una càrriga pùblica— pigada in sa giurisditzione de Galdo, parròchia de Viveiro. Est sa prima proa de su fogu de A Mariña.
Arquivo do Reino de GaliciaLuis Félix de Almuíña e cunsortes, in sa partzidura de sos benes de María de Veneizdes.
Arquivo do Reino de GaliciaPedro Antonio de Almuíña, pagamentu de rèndita in sa giurisditzione de Taboada: sa matessi comarca ue est su topònimu chene artìculu e ue su sambenadu sighit a èssere oe su prus densu.
Arquivo do Reino de GaliciaFeliciana de Almuíña, in possessione de sos benes de Juan de Almuíña e María de Pazos. Una fèmina cun su sambenadu, chi agit pro deretu sou in dae in antis de sa giustìtzia.
Arquivo do Reino de GaliciaPedro de Almuíña, subra de unu pagamentu de maravedís. Unu documentu de prus de sa sèrie de su XVIII, agatadu torrende a fàghere sa chirca.
Arquivo do Reino de Galicia · Caixa 13208-93Antonio Almuíña cun Nicolás Francisco Pernas, subra de sos benes restados de Dominga Vizoso.
Arquivo do Reino de GaliciaAntonio Almuíña y Barata, deretu de recùpera in sa bèndida de una domo, de unu logu e de benes in sa parròchia de Galdo, partidu de San Miguel de Souto. Segunda proa de su fogu de A Mariña, mesu sèculu a pustis de sa prima.
Arquivo do Reino de GaliciaJosé Almuíña, provedimentu ordinàriu subra de sa possessione de Estrar de Tojo. Cun issu si serrat sa sèrie de chertos de s’Arquivo do Reino de Galicia, bintunu in totu intre su 1505 e su 1786. Dae inoghe s’arrastu sighit, ma in àteros archìvios.
Arquivo do Reino de GaliciaDuas tzertificatziones de istùdios de sa Universidad de Alcalá, in espedientes de sighidu, de duos bighinos de San Xiao de Landrove (Viveiro): Nicolás Almoyna (1792–1804) e Antonio Almuina Barata (1803–1805). Su segundu sambenadu, Barata, est su matessi de s’Almuiña chi in su 1776 chertaiat pro una domo in Galdo.
Archivo Histórico Nacional · UNIVERSIDADES,436,Exp.152 y 153Antonio Francisco Almoyna, bighinu de San Xiao de Landrove (Viveiro), cojuadu cun Teresa Cadórniga y Boado, pedit litzèntzia de imbarcu pro chi su fìgiu suo colet a Cuba. Est su primu documentu americanu agatadu de su sambenadu, e serrat unu bòidu chi custa pàgina reconnoschiat de tènnere. Chi est sa matessi famìlia lu proat un’àteru chertu, de su 1832, ue s’Arquivo do Reino de Galicia lu mutit «Antonio Francisco Almuíña, maridu de Teresa Cadórniga».
Archivo General de Indias · ULTRAMAR,353,N.25S’emigratzione a Cuba, Argentina e Venezuela bòidat Galìtzia pro unu sèculu. Como cussa istòria tenet a su mancu unu nùmene e una data: sa litzèntzia de su 1829 de sa domo de Landrove.
Celso Almuiña Fernández, in Garabelos, parròchia de Mariz, Chantada — in mesu de su fogu lucense de su sambenadu. At a arribbare a catedràticu in Valladolid.
Carlos Almuíña Díaz, in Santiago de Compostela.
Jesús Vázquez Almuíña, «Sito». Sìndigu, conselleiro e presidente de su portu de Vigo.
Su Padre Crespo regollit sas armas de su sambenadu in Blasones y Linajes de Galicia (Ed. Boreal, t. II, pàg. 58). Est su testu chi si disinnat in custa pàgina.
Vázquez Almuíña leat sa Consellería de Sanidade (2015–2020) e li tocat a fàghere fronte a sa pandemia.
«Sito» Vázquez Almuíña recùperat su sindigadu de Baiona cun maioria assoluta.
Su Nomenclátor de Galicia incorporat A Almuíña de Foz, e su tzensu de s’INE cunfirmat chi su sambenadu at pèrdidu portadores. Su matessi annu chi binchet unu logu, perdet gente.
Su 1505 est su documentu prus antigu agatadu, non sa data cando est nàschidu su sambenadu: unu sambenadu toponìmicu esistit meda prima chi calicunu l’iscriat. Cada data de custa lista portat sa signatura sua pro chi chie si siat potzat pedire su fascìculu e controllare. E si bessit a campu carchi cosa prus antiga, s’at a pònnere inoghe cun sa signatura sua puru.
Capìtulu IV · Sas armas
Belle totu su chi girat in internet cun su nùmene de «iscudu Almuiña» est un’illustratzione genèrica bogada dae unu modellu. Inoghe b’est su matessi brasone —su matessi, chene li cambiare una vìrgula— resòlvidu chimbe bortas, cada una comente lu diat àere resòlvidu unu mestieri diferente: su miniadore de unu libru de armas, s’iscultore de linna de una domo de hidalgos, s’incisore de un’armoriale istampadu, su picapedreri de una fatzada e s’imprenta de unu fògiu chi at imbetzadu in un’archìviu.
Su matessi paràgrafu de Crespo, resòlvidu chimbe bortas. Peruna est prus «vera» de sas àteras: unu brasone est unu testu, e cada mestieri e cada supportu l’ant resòlvidu a manera issoro. Sèbera in giosso cussa chi cheres bìdere.
1 / 5
Ismaltos pranos, oro brunidu e profilu nieddu, comente sa tàula de unu libru de armas miniadu.
Craca subra de sa tàula pro la bìdere a totu ischermu. Su vìdeu tenet sonu: lu podes bogare cun s’altoparlante.
Totu chimbe sunt recreatziones fatas pro custa pàgina, non originales antigos: non si connoschet peruna pedra cun armas nen peruna incisione antiga de custu sambenadu. Su chi est istòricu est su testu de su brasone, e est su matessi in totu chimbe. Su SVG de sa prima est tratzadu vetoriale: s’ismànniat a cale si siat mesura chene pèrdere unu filu.
Su fundu. S’oro est su prus nòbile de sos duos metallos aràldicos; in sos tratados li assòtziant sa nobilesa e sa generosidade, mancari in pràtica meda bortas si siat seberadu ca faghet cuntrastu cun totu.
«Murada» cheret nàrrere chi si li marcant sas giunturas de sos cantones; «profilada», chi andat cuntornada de nieddu. Non est un’adornu de su disinnadore: si non bi sunt, su disinnu non cumprit su brasone.
Sa turre non istat in s’àera: s’apògiat subra de unu montigheddu birde. Est su terrinu, sa terra pretzisa. In unu sambenadu chi cheret nàrrere «ortu», tenet sa grascia sua chi s’ùnica cosa vegetale de s’iscudu siat pròpiu su terrinu.
Una figura umana intrea, a caddu e cun s’ispada in manu. Est intre sas figuras prus raras chi si podent agatare in un’iscudu ispànicu: su chi si bidet de sòlitu sunt leones, casteddos, bandas e cocciulas. Unu cavalleri armadu est unu brasone chi cheret contare carchi cosa.
E sa segunda raresa, in sa parte prus arta e prus a bista. Sa ballesta est arma de pòpulu e de pretzisione, non de cavalleri: costat pagu a ammaestrare unu ballestieri e passat un’armadura a parte a parte. Chi bi ndi apparant tres, in capu, subra de su cavalleri, narat de custu iscudu prus de totu su restu paris.
In sa traditzione ispànica sas armas apartenent a una casta e a una domo pretzisas, non a totus sos chi cumpartzint unu sambenadu. Non esistit «s’iscudu de sos Almuiña» in su sentidu chi li tochet de deretu a chie si siat chi si narat gasi. Chie ti bendet su contràriu, cun s’iscudu tuo incuadradu e una pergamena, ti est bendende un’ornamentu.
Su chi esistit, e est su chi bides inoghe, est unu brasone assotziadu a su sambenadu in sas òperas de riferimentu: su Padre Crespo lu publicat in su 1997 in Blasones y Linajes de Galicia, e apparit su matessi in sa traditzione de su Blasonario de la Consanguinidad Ibérica. Custu est unu datu bibliogràficu verificàbile, e comente tale si presentat.
Naradu in un’àtera manera: custu iscudu est patrimòniu culturale de su sambenadu, e mèritat de èssere disinnadu bene. Ma non est unu tìtulu, e custa pàgina non t’at a nàrrere chi lu siat.
Capìtulu V · Sos nùmeros
Inoghe non b’at tzifras copiadas dae un’àteru situ. S’est iscarrigadu su ficheri de frecuèntzias de s’INE —14,8 MB, 86.512 sambenados, tzensu a su 1 de ghennàrgiu de su 2025— e s’est contadu.
Belle totu sas pàginas subra de custu sambenadu sighint a dare su postu 11.743 e 294 portadores. Sunt tzifras de un’editzione anteriore de s’INE. Cun su tzensu a su 1 de ghennàrgiu de su 2025 su sambenadu est faladu a su postu 12.687 e at pèrdidu 12 portadores de primu sambenadu e 35 de segundu. Non est una tragèdia: est su chi càpitat a unu sambenadu rurale in una comarca chi imbetzat. Ma est su datu, e inoghe si narat.
| Cuntzetu | Tzifra chi girat | Tzensu 1-I-2025 | Variatzione |
|---|---|---|---|
| Postu INE | 11.743 | 12.687 | −944 |
| Primu sambenadu | 294 | 282 | −12 |
| Segundu sambenadu | 303 | 268 | −35 |
Eja, ma chene esagerare, chi est su chi faghent totus. S’INE publicat 86.512 sambenados —totus cussos chi tenent 20 portadores o prus—. Almuiña est su 12.687. Custu lu lassat in su 14,7 % prus frecuente: b’at 73.825 sambenados publicados prus raros de su tuo.
Naradu in personas: de cada millione de ispagnolos, ses portant Almuiña comente primu sambenadu. E pro cada Almuiña b’at 5.131 García.
In su tzensu b’at unu pugnu de sambenados cun pretzisamente 282 portadores de primu sambenadu, sos matessi de Almuiña. Intre issos, duos chi sonant:
IRIBARNE · MINGOTE · GUADALAJARA · IRAZOLA · CARABAÑO · XANDRI · PUERTES · DELFÍN · BUJEDO · RIOLOBOS · ABADAL · CUADRAT · SALARICH · PIEDROLA
In Ispagna b’at tantos Almuiña cantos Iribarne —su segundu sambenadu de Fraga— e tantos cantos Mingote.
Personas cun Almuiña comente primu sambenadu segundu sa provìntzia in ue sunt nàschidas (INE). Pro comunidades: Galìtzia 250, Catalugna 6, Andalusia 5. Foras de Galìtzia b’at petzi arrastu de emigratzione interna.
Vigo tenet su nùmeru prus mannu —113— ma est una tzitade de 300.000 abitantes: inie su sambenadu est diluidu. Ue pesat de a beru est in Taboada, cun 11,31 pro milli: unu de cada 88 bighinos.
| Concello | Provìntzia | Portadores | ‰ bighinos |
|---|---|---|---|
| Vigo | Pontevedra | 113 | 0,38 |
| Taboada | Lugo | 30 | 11,31 |
| Ribadavia | Ourense | 28 | 5,62 |
| Chantada | Lugo | 22 | 2,75 |
| Lugo | Lugo | 19 | 0,19 |
| Antas de Ulla | Lugo | 16 | 8,48 |
| Pontevedra | Pontevedra | 14 | 0,17 |
| Baiona | Pontevedra | 13 | 1,04 |
| Santiago de Compostela | A Coruña | 13 | 0,13 |
| A Coruña | A Coruña | 12 | 0,05 |
| Ourense | Ourense | 12 | 0,12 |
| Monterroso | Lugo | 12 | 3,34 |
| Gondomar | Pontevedra | 9 | 0,60 |
| O Carballiño | Ourense | 9 | 0,64 |
| Arbo | Pontevedra | 8 | 2,99 |
| A Cañiza | Pontevedra | 8 | 1,57 |
| Ponteareas | Pontevedra | 8 | 0,35 |
| Ames | A Coruña | 7 | 0,22 |
| Cerdedo-Cotobade | Pontevedra | 7 | 1,23 |
| Crecente | Pontevedra | 6 | 2,98 |
IGE, distributzione municipale de sambenados a su 1 de ghennàrgiu de su 2023, summa de primu e segundu sambenadu; petzi concellos cun prus de 5 portadores. Totale in Galìtzia: 436, in cara a sos 481 chi contaiat su tzensu de s’ILG–USC in su 2001.
Capìtulu VI · Su mundu
Intre sa metade de su XIX e sa metade de su XX, Galìtzia si est bòida a bia de s’Amèrica. Sos Almuiña sunt pigados a sos matessi bapores de totus. Oe su sambenadu est in sete paisos e tres continentes.
Base mundiale de sambenados apellidos.de (2026). Pro continentes: Europa 271, Amèrica de su Sud 84, Amèrica de su Nord e Tzentrale 19. Sas tzifras mundiales e sas ispagnolas benint dae fontes e annos diferentes: pro custu non torrant cando si summant, e pro custu si dant a banda.
Atentzione a custu mapa: sunt sos paisos ue su sambenadu est documentadu in sas bases consultadas, non totu cussos ue b’at Almuiña. Unu sambenadu de chimbichentas personas colat suta de su lìmite de belle cale si siat istatìstica: bi podet àere Almuiña in Tzile, in Mèssicu, in Uruguay, in Isvìtzera o in Austràlia chene chi peruna base los regollat. Su chi si podet afirmare est su contràriu: foras de Galìtzia e de s’emigratzione galitziana non b’at orìgine de su sambenadu in perunu logu. Cada Almuiña de su mundu bessit dae su matessi ortu.
Sa domo. Su 72 % de sos Almuiña de su mundu sunt galu inoghe, e belle totus in Galìtzia.
Sa segunda domo de su sambenadu, e de meda. Su prus de issos bivet in sa provìntzia de Buenos Aires, fìgios de s’emigratzione de sa fine de su XIX e de su cumintzu de su XX. Dae inie est bessida s’iscultora Susana Almuiña.
Sa prima destinatzione manna de su galitzianu transotzeànicu: s’ìsula de sa giaia de mesa Galìtzia. Sa colònia minore de sos Almuiña benit dae cussos bapores intre Vigo e L’Avana.
Destinatzione clàssica de s’emigrante galitzianu de su XX, ligada a su cummèrtziu e a s’ìstmu.
A metade de su sèculu XX, Venezuela est istada su «otavu concello» de Galìtzia. S’emigratzione de posguerra at giutu su sambenadu a Caracas.
Presèntzia mìnima. Inie sa lìtera ñ si perdet in caminu e su sambenadu apparit belle semper comente Almuina.
Unu portadore registradu ebbia. Sa frontera europea de su sambenadu.
Finas a pagu tempus a como custa pàgina reconnoschiat de non tènnere mancu unu documentu americanu de su sambenadu. Como l’at. In s’Archivo General de Indias, intre sos espedientes de litzèntzias de imbarcu a Cuba, bi nd’at unu de su 22 de abrile de su 1829: Antonio Francisco Almoyna, de San Xiao de Landrove (Viveiro), cojuadu cun Teresa Cadórniga y Boado, pedit litzèntzia pro chi su fìgiu suo colet a s’ìsula. Su chi lu faghet tundu est chi si podet proare chi est sa matessi famìlia: tres annos a pustis, in su 1832, s’Arquivo do Reino de Galicia lu narat «Antonio Francisco Almuíña, maridu de Teresa Cadórniga». Duos archìvios, duas grafias, una domo ebbia. Sighint a non apparire listas cumpletas de passazeris, e custu, eja, abarrat pendente.
Capìtulu VII · Sos nùmenes
Unu sambenadu de 545 personas non bastat pro un’entziclopedia. Bastat pro custu: unu catedràticu, un’architetu, unu mèigu chi at acabbadu conselleiro, un’economista chi si est fata iscultora a chimbanta annos, unu sìndigu, unu funtzionàriu de su Lugo isabellinu, unu maistru de linna protzessadu in su 1936 e assòlvidu, e un’alfabetizadore cubanu mortu a trintases annos. Cun custu bastat.
Istòria
Garabelos (Mariz, Chantada), 1943
Istoriadore, nàschidu in su coro de su fogu lucense de su sambenadu. Catedràticu de Istòria Cuntemporànea de sa Universidad de Valladolid, oe emèritu, e acadèmicu currispondente de sa Real Academia de la Historia pro Simancas dae su 1998. Sa tesi sua, La prensa vallisoletana durante el siglo XIX (1808-1894), publicada in su 1977 in duos volùmenes e prus de mìgia e seghentas pàginas, sighit a èssere riferimentu in s’istòria de s’imprenta ispagnola.
Architetura
Santiago de Compostela, 1946
Architetu. At presididu sa delegatzione cumpostelana de su Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia (1999–2007). At firmadu, cun Rafael Baltar e José Antonio Bartolomé, s’edifìtziu de sos tribunales de Santiago (1993–1995) e s’ismanniamentu de sa Facultade de Sièntzias Polìticas. At iscritu Debuxo Técnico COU (1983).
Meighina e polìtica
Baiona, 1962
Mèigu laureadu in sa USC. Sìndigu de Baiona (2004–2015 e torra dae su 2023), conselleiro de Sanidade de sa Xunta (2015–2020) in tempus de pandemia, presidente de s’Autoridade Portuale de Vigo (2020–2023) e deputadu in su Parlamentu de Galìtzia.
Arte · diàspora
Buenos Aires → Virginia (EE. UU.)
Iscultora e pintora. Si est laureada in Economia in Buenos Aires e at traballadu trinta annos in su Fondu Monetàriu Internatzionale in antis de si torrare a fàghere artista: MFA in sa Virginia Commonwealth University (2009), professora agiunta inie e mustras in Washington, Richmond e Baltimore. Su ramu argentinu de su sambenadu, cun òpera sua.
Polìtica locale
Baiona
Fradile de Jesús Vázquez Almuíña, at leadu su relevu in su sindigadu de Baiona intre su 2015 e su 2023. Intre sos duos, su sambenadu est istadu belle binti annos de sighidu a sa conca de su concello.
Cuba · diàspora
La Habana, 1941 – Isla de Pinos, 1977
Alfabetizadore in sa Campaña de Alfabetización, sa campagna cubana contra a s’analfabetismu, e a pustis cuadru polìticu: membru de su Buró Nacional de s’Unión de Jóvenes Comunistas dae su 1966 e primu segretàriu de su comitadu regionale de su partidu in Isla de Pinos. Est mortu a 36 annos in un’intzidente de tràficu torrende dae una missione de traballu. S’ischeda sua est in EcuRed; cun unu sambenadu gasi raru, belle de seguru discendet dae s’emigratzione galitziana a Cuba.
Amministratzione
Lugo, 1848
S’8 de santugaine de su 1848 sa Gaceta de Madrid publicat sas nòminas suas: «D. Antonio Almuiña, individuo de la comisión de examen de cuentas atrasadas de Lugo con 5000 rs., oficial tercero segundo del gobierno político de Lugo con 7000» (membru de sa cummissione de esàmine de sos contos in tardu de Lugo, cun 5.000 reales, e ufitziale segundu de tertza classe de su guvernu polìticu de Lugo, cun 7.000). Un’Almuiña funtzionàriu in su Lugo isabellinu, cun nùmene, càrriga e paga, in su boletinu ufitziale de s’Istadu.
Gherra tzivile
Crecente → Gondomar, 1936
Maistru de linna, nàschidu in Crecente e bighinu de Gondomar. A 21 annos est istadu giudicadu in Vigo pro «auxilio á rebelión» (agiudu a sa rebellione). Sa càusa est acabbada in archiviatzione provisòria: non est istadu cundennadu. Est s’ùnicu Almuiña chi apparit in sa base de datos de vìtimas de su proietu interuniversitàriu Nomes e Voces.
E tue?
Sa lista sighit aberta
Si as agatadu unu documentu, una foto, una pista, informatzione noa o un’errore in custa pàgina: conta·lu. Si leghet totu.
IscrieCapìtulu VIII · Su cuadernu
Chirca «Almuíña» in su catàlogu de s’Arquivo do Reino de Galicia e lìmita sa data a in antis de su 1603: non bessit nudda. Su sambenadu esistiat, eja; fiat iscritu Almoiña. Cambiare sa grafia anticipat s’arrastu belle unu sèculu.
In su documentu prus antigu, su foro de su 1505, chie portat su sambenadu est María de Almoiña. Su maridu suo si mutiat de un’àtera manera —sa pergamena est isbiadida e su catàlogu leghet «Estevo? de Parga?»—. Su sambenadu intrat in s’istòria pro lìnia de fèmina.
Bator de sos chimbe logos sunt A Almuíña. Cussu de Taboada est Almuíña ebbia. A pèrdere s’artìculu est su chi càpitat a unu nùmene comunu chi dae sèculos est nùmene pròpiu.
A Almuíña de Santo Acisclo do Valadouro, in Foz, non fiat in su Nomenclátor de su 2003. Est intradu in cussu de su 2026. B’at unu logu chi si narat Almuíña chi ufitzialmente est prus giòvanu de custu sèculu.
De sas ses formas romànicas de s’àrabu mùnia, sa galitziana est cussa chi tenet prus portadores in Ispagna: 282 in cara a sos 257 de Almunia. Sa versione prus periférica est resurtada sa prus resistente.
In su tzensu de su 2025 b’at pretzisamente 282 Almuiña de primu sambenadu. Sos matessi de Iribarne, e sos matessi de Mingote.
In Taboada (Lugo) b’at 11,31 Almuiña pro cada milli abitantes. Est sa densidade prus arta de Galìtzia: in cussu concello, unu de cada 88 bighinos portat su sambenadu.
Chimbe personas in Ispagna lu portant a dòpiu, de babbu e de mama. Cun 545 portadores ispartzinados pro totu su paisu, chi si siant addobiados chimbe bortas non est pagu.
Custu situ bivet in almuiña.com, ma a intro internet lu mutit xn--almuia-0wa.com. Est Punycode: su sistema chi permitit de pònnere una ñ in unu domìniu bortende·la in caràteres chi sos serbidores de totu su mundu cumprendent.
Sa ballesta est una figura rara meda in s’aràldica ispànica, e pagu cavalleresca de a beru: fiat s’arma chi permitiat a unu de su pòpulu de bogare a terra unu nòbile a dughentos passos. In custu iscudu bi nd’at tres, e sunt in subra de su cavalleri.
Intre s’editzione anteriore de s’INE e su tzensu de su 2025, su sambenadu at pèrdidu 12 portadores de primu sambenadu e 35 de segundu, e at faladu 944 postos in sa lista. Sos sambenados rurales imbetzant paris cun sas comarcas issoro.
Capìtulu IX · Sas fontes
Totu su de subra tenet unu logu dae ue benit. Custas sunt sas fontes, e a sighire, sos contos chi non torrant e su proite.
Capìtulu X · Tue
Si as agatadu unu documentu, una foto, una pista, informatzione noa o un’errore in custa pàgina: conta·lu. Si leghet totu.
In segus de custa pàgina
Carlos José Almuiña Jiménez
Si preferis iscrìere deretu, chene formulàriu: contact@norbilandia.com